Aureool – Nimbus
Een aureool of nimbus is een vorm van beeldtaal. Het laat zien dat iemand heilig is, hemels is of verbonden is met God.
Komt van het Latijnse aureola, van aureus: gouden. Aureola betekent ongeveer “gouden glans” of “gouden krans”.
Het verbeeldt licht: de persoon leeft in Gods nabijheid en weerspiegelt als het ware Gods goddelijke glans.
Daarom wordt het meestal weergegeven als een gouden schijf, cirkel of lichtkrans achter of rond het hoofd. Het goud verwijst daarbij naar iets dat niet vergaat: hemels licht, heerlijkheid en eeuwigheid.
Bij een Heilige wordt dus vaak (bijna altijd) een aureool/halo afgebeeld. Dat is het symbool dat iemand heilig is en in Gods heerlijkheid leeft.
Hoe word je een Heilige?
De weg om Heilig verklaard te worden kent vele diverse wegen. De Katholieke Kerk kent 3 hoofdroutes:
1 door canonisatie
2 door equipollente canonisatie
3 de Bijbelse Heiligen
Canonisatie
Canonisatieproces of heiligverklaringsproces. Canon komt van het Griekse kanōn, oorspronkelijk een meetlat/richtlijn. Later de betekenis van: datgene wat als norm of officieel erkend geldt.
De weg van canonisatie heeft 4 stadia:
Van Dienaar van God tot Heilige
Kort samengevat:
Dienaar van God → Eerbiedwaardig → Zalig → Heilig.
equipollente canonisatie
Dit ging via erkenning/bevestiging van een oude, langdurige cultus. Bij de Orthodoxe kerk heet het glorificatie of canonisatie.Een persoon werd eerst lokaal een Heilige. Dat ging van “onder” aan af. Mensen bezochten een graf, vroegen om voorspraak, vierden een feestdag, een bisdom of kloosterorde nam die persoon op in de eigen kalender. Sankta Magnhild uit Zweden is hier een schoolvoorbeeld van.
Daarna kon Rome een lokale Heilige opnemen voor de gehele Kerk, dat heet equipollente canonisatie of equivalente canonisatie. Daarbij wordt een bestaande cultus als het ware door Rome bevestigd en uitgebreid naar de universele Kerk. De Heilige Stoel beschrijft dat zulke lokale bisschoppelijke cultussen vroeger bestonden en dat Rome die later kon erkennen.
Bijbelse Heiligen
Er zijn ook heiligen die geen canonisatie hebben doorlopen. Mensen die al vanaf de vroegste Kerk als heilig worden vereerd en die nooit een canonisatieprocedure hebben doorlopen, omdat hun verering veel ouder is dan dat systeem. Daaronder vallen bijvoorbeeld apostelen, engelen, veel profeten en andere personen uit de Schrift.
Het allerheiligste
Denken we aan God en Jezus, de heilige Geest zelf, Zij zijn zo-wie-zo heilig natuurlijk. Zij zijn zelf heilig. Zij zijn de bron. Hun heiligheid is vanzelfsprekend en hoeft niet door de Kerk te worden vastgesteld of toegekend, maar behoort tot wie Zij zijn.”
Heilig
Het woord heilig wordt niet alleen voor personen gebruikt. Ook voorwerpen, teksten, plaatsen en handelingen kunnen heilig worden genoemd wanneer zij op bijzondere wijze aan God zijn gewijd of met het goddelijke verbonden zijn.
Denk aan:
En dan heb je ook woorden als heilige mis, heilige sacramenten, heilige liturgie, heilige plaats, heilige tijd.
Soorten aureolen
Soms wordt voor aureool ook het woord nimbus gebruikt. Toch zit daar verschil in. Een nimbus is strikt genomen de lichtkrans rond het hoofd. Het woord halo is meer een algemene term. Een aureool kan eveneens een lichtkrans betekenen, een grotere lichtglans rond het gehele lichaam.
1) halo = algemene term (is ook een natuurverschijnsel)
2) nimbus = specifieke halo rond het hoofd
3) aureool = grotere lichtglans, kan ook rond het hele lichaam
4) mandorla = amandelvormige aureool rond het hele lichaam
Er bestaan bovendien verschillende vormen aureools/nimbussen. Christus heeft Zijn eigen kruisaureool — een aureool waarin een kruis is verwerkt. God heeft een aureool als een driehoek. Heiligen hebben meestal een gewone ronde aureool. In middeleeuwse kunst zie je soms zelfs een vierkante aureool. Een vierkante aureool werd vooral gebruikt bij een levende persoon die binnen een religieuze voorstelling een bijzondere heilige of kerkelijke betekenis had: bijvoorbeeld een paus, bisschop, abt, stichter of schenker die naast heiligen of Christus werd afgebeeld. De vierkante vorm zei dan ongeveer: “deze persoon hoort bij deze heilige voorstelling, maar leeft nog.” Het was dus geen teken dat hij of zij al heilig was. Het was eerder een visueel onderscheid tussen heilige figuren en een levende, eerbiedwaardige deelnemer of opdrachtgever.
👈🏻👈🏻👈🏻 Stralen nimbus
👈🏻 In veel Byzantijnse en orthodoxe afbeeldingen draagt Christus een kruisnimbus, waarin letters zijn verwerkt. In de drie zichtbare delen van dat kruis staan vaak de Griekse letters Ο Ω Ν. Samen betekenen zij ongeveer “Hij die is” en verwijzen ze naar Gods woorden aan Mozes bij de brandende braamstruik.
Naast het hoofd van Christus staan vaak ook de letters IC XC. Dat is een Griekse afkorting van Jezus Christus.
Nimbusvormen
Gewone ronde nimbus
De klassieke nimbus van heiligen en engelen. Meestal een ronde gouden of lichte schijf achter het hoofd. In jouw document beschrijf je die terecht als de standaardvorm bij heiligen.
Kruisnimbus
Een ronde nimbus waarin een kruis is verwerkt. Deze vorm is vooral voor Christus gereserveerd. Op middeleeuwse afbeeldingen zie je vaak drie zichtbare armen van het kruis in de gouden schijf achter Zijn hoofd. De National Gallery beschrijft bijvoorbeeld zo’n gouden halo met rood kruis bij Christus.
Vierkante nimbus
Vooral bekend uit vroegmiddeleeuwse Italiaanse en Byzantijnse kunst. Een vierkante nimbus kon aangeven dat de afgebeelde persoon nog leefde toen de voorstelling werd gemaakt. Vaak gaat het om een paus, bisschop, abt, schenker of stichter die in een heilige voorstelling wordt opgenomen. Dus: geen teken dat hij al heilig was.
Driehoekige nimbus
Komt voor bij voorstellingen van God de Vader en verwijst naar de Drie-eenheid. Deze vorm is veel zeldzamer dan de ronde nimbus en vooral in latere westerse kunst te vinden.
Stralennimbus / stralenkrans
In plaats van een vlakke schijf bestaat de heilige glans uit stralen die vanuit het hoofd naar buiten lopen. Soms zijn dat fijne rechte stralen, soms krachtige driehoekige lichtbundels. Het Metropolitan Museum beschrijft bijvoorbeeld Christus met een halo van driehoekige stralen in Ethiopische kunst.
Ornamentale nimbus
Zoals bij de afbeelding van Sint Mauritius. De basis blijft een gewone ronde heiligennimbus, maar de rand of binnenkant kan rijk versierd zijn met parels, patronen, geometrische motieven of ornamenten.
Gouden schijfnimbus
Vooral in Byzantijnse en Italiaanse middeleeuwse kunst zie je een vrijwel massieve gouden schijf achter het hoofd. Dat is technisch gewoon een ronde nimbus, maar visueel zo uitgesproken dat hij op je card best als herkenbare vorm genoemd mag worden. De NGA beschrijft zulke “gold, disk-like halos” bij apostelen en heiligen.
Lijnnimbus / ringnimbus
Soms is er geen gevulde gouden schijf, maar alleen een cirkel of dunne ring rond of achter het hoofd. De betekenis blijft hetzelfde: heiligheid of hemelse glorie. Dit zie je vooral wanneer kunstenaars minder massief goud willen gebruiken.
Nimbus met inscriptie of versiering
In sommige middeleeuwse kunstwerken staan letters, namen, ornamenten of symbolen ín de nimbus. Ook hier blijft de basisbetekenis dezelfde; de toevoegingen helpen de persoon identificeren of verheffen de decoratieve rijkdom.
Mandorla
Dit is eigenlijk geen hoofdnimbus maar een amandelvormige lichtglans rond het hele lichaam. Je hebt hem al in je document staan. Hij wordt vooral gebruikt voor Christus in majesteit, de Transfiguratie, Hemelvaart en soms Maria.
Volledige aureool rond het lichaam
Een bredere lichtglans die het hele lichaam omgeeft, zonder noodzakelijk de uitgesproken amandelvorm van de mandorla. Daarom is jouw onderscheid tussen nimbus rond het hoofd en aureool als grotere lichaamsglans nuttig.
De vorm van een nimbus kan veel vertellen over wie wordt afgebeeld, maar vorm en betekenis zijn niet in iedere periode of streek volledig vastgelegd. Kijk daarom altijd naar de persoon, de tijd, de plaats en de rest van de voorstelling.
👉🏻 Our Lady of Guadalupe
👈🏻 👇🏻 Sint Mauritius heeft hier geen gewone ronde nimbus, maar een geschulpte met een rijk versierde/parelachtige rand.
Deze specifieke schildering is afkomstig van een middeleeuws reliekschrijn (daterend rond 1300–1325), onder meer bekend uit de Løgumkloster Kirke in Denemarken.
.
.
Toegift:
Ook in de natuur komt een halo voor. Ook als ronde “schijf”. Dat heeft natuurlijk niets met heiligheid te maken.
Een halo in de natuur ontstaat door ijskristallen in de atmosfeer. Ze moeten wel voldoende doorzichtig zijn en de vorm hebben van zeshoekige prisma’s. Zoals een regenboog ontstaat van het breken van licht (van de zon) in waterdruppels (van de regen) – bij een halo is dat het breken van het licht (van de zon) in de ijskristallen.
Een halo in de natuur kan zowel om de zon als om de maan. En soms zie je ook bijzonnen zoals op foto 2.
Een halo is vaak de voorloper van weersveranderingen. De hoge sluierbewolking die de halo veroorzaakt, is namelijk vaak het aanzwellende gevolg van een naderend lagedrukgebied of een warme frontinval, wat later op natter weer kan duiden
